لرستان، خاستگاه خاکی ترین آیین عزاداری جهان

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما مرکز لرستان مردم منطقه‌ زاگرس به‌ویژه استان لرستان آیین‌های عزاداری خاصی دارند که این منطقه را در ایام ماه محرم به یکی از مقاصد گردشگری مذهبی در ایران تبدیل کرده است.

جوانان لرستانی از همان روزهای اول محرم با برپا کردن خیمه‌های عزاداری و نصب پلاکارد در جای جای این اس‍ت‍‍ان بار دیگر ح‍‍ال و ه‍و ای ع‍‍اش‍ور ای‍‍ی را ب‍ه ت‍ص‍وی‍ر م‍‍ی‌ک‍ش‍‍ان‍ن‍د.

با آغاز ماه محرم جوانان با تهیه پارچه‌های سیاه و داربست‌های فلزی به شیوه سنتی تکیه‌های عزاداری در سطح محلات مختلف دایر می‌کنند و افراد مسن‌تر نیز با آماده کردن ابزار عزاداری خاص این استان همچون زنجیر، چهل چراغ، علم عزاداری و بلندگوها و طبل‌ها خود را برای عزاداری امام حسین(ع) آماده می‌کنند.
حجت الاسلام غلامی معاون سازمان تبلیغات اسلامی استان گفت: در این استان 2500هیات مذهبی در سامانه ثبت شده اند و 2500 مداح هم در سامانه طوبی سطح بندی شده و آموزشهای لازم را فرا گرفته اند
وی تعداد مبلغین بومی را 600 نفر و تعداد مبلغین غیر بومی که برای تبیین اهداف قیام امام حسین (ع) و حادثه تاریخی کربلا وارد وارد استان شده اند را 600 نفر عنوان کرد و افزود : 400 مبلغه نیز در انجام این وظیفه خطیر اطلاع رسانی می کنند .  
مردم این دیار در این ایام با حضور در محل‌های عزاداری و تشکیل مجالس نوحه‌سرایی و سینه‌زنی به گرامیداشت این روزها می‌پردازند.
سینه‌زن‌ها و دسته‌های زنجیرزنی دسته دسته گردهم می‌آ‌یند و با کامل شدن هیئت‌ با تشکیل دو ستون به عزاداری می‌پردازند
گرچه به ظاهر تفاوت‌های اندکی میان نوع عزاداری در بین مردم شهرستان‌های مختلف استان لرستان مشهود است، اما در واقع همه مردم این استان به یک شیوه خاص خود عزاداری می‌کنند که تفاوت‌های بسیار زیاد با نوع عزاداری دیگر اقوام دارد.
در خرم‌آباد تکایای محلی، محل خاصی از عزاداری جوانان این شهر است، قدیمی‌ترین تکایا که به استناد کتیبه آن دارای 150 سال قدمت است، در محله درب دلاکان خرم‌آباد قرار دارد که در حال حاضر نیز میعادگاه سوگواران حسینی است.
در دهه‌ی اول ماه محرم و چند روز مانده به روز عاشورا (روز هفتم محرم) که آن را روز «تراش عباس» می‌نامند، عزاداران به حمام می‌روند و بعد از اصلاح سر و صورت خود، لباس‌های تمیز بر تن می‌کنند. بعد از آن عده‌ای شروع به جمع کردن هیزم می‌کنند. دلیل این کار این است که اگر در روز عاشورا و برگزاری مراسم گل‌مالی هوا سرد شد، آتش روشن کنند که عزاداران با گرمی آن به مراسم و عزاداری خود ادامه دهند.

در روز تاسوعا عزاداران گِل باغچاله (گل رس) فراهم می‌کنند و در جاهای مخصوصی می‌ریزند که با آجرچینی در مقابل خیمه‌ها و تکیه‌های شهر درست می‌شوند و در روز عاشورا این خاک را با گلاب مخلوط می‌کنند و گل روز عاشورا مهیا می‌شود.

آیین به گل افتادن، پیشینه این آیین مربوط به پیش از اسلام است که در ایران پیش از اسلام برای برگزاری مراسم سوگ بزرگان، قهرمانان و جوانان و عزیزترین درگذشتگان انجام می‌شده است، در استان لرستان نیز این آیین در سوگ عزیزان از دست رفته معمول بوده و اکنون نیز در سوگ سرور و سالار شهیدان و یاران باوفایش انجام می شود گل نماد عزاداری و ماتم، از داغ سوگ سیاوش است و لرها این رسم را زنده نگه داشته‌اند و وارث این سنت شده‌اند. در صبح روز عاشورا و قبل از طلوع آفتاب، جمعیت عزادار با صدای دلگیر ساز و دهل با نوای سوزناک و غم‌انگیزی به نام «چمریونه» به سمت میدان‌های شهر و محل اجرای مراسم گل‌مالی می‌روند؛ «چمر»، «چمری» یا چمریونه» که نوعی موسیقی و آهنگ غم‌انگیز است، در سوگ و ماتم بزرگان به‌وسیله‌ی «سرنا» و «دهل» نواخته می‌شود. با نواختن این ساز همه‌ی مردم می‌فهمند که بزرگی از میان طایفه فوت کرده است و در صبح عاشورا زمین و زمان از این حادثه مطلع شده و بر سیدالشهدا و یاران باوفایش می‌گریند. مردم در غالب دسته‌های عزاداری سینه‌زنان به سمت میادین راه می‌افتند و در تکیه‌های محل با گل‌مالی کردن خود، بر گرد آتش جمع می‌شوند تا از سرما محفوظ بمانند و به سینه‌زنی و عزاداری می‌پردازند.

ماندن در خانه در روز عاشورا میان مردم این منطقه ناپسند است و همه به خیابان‌ها می‌آیند و پس از گل‌مالی، عزاداری کنان به سمت میدان اصلی شهر می‌روند. دسته‌های زنجیرزن جلوی هر خیمه متوقف می‌شوند و مداح آن تکیه، مداحی کرده و سپس به سمت تکیه‌ بعدی می‌روند. شاید این عزاداری خاکی‌ترین عزاداری برای امام حسین و عرض ارادت به پیشگاه شهدای کربلا باشد. از قدیمی‌ترین هیئت‌های قدیمی شهر خرم آباد می‌توان به هیئت‌های پشت بازار و درب دلاکان اشاره کرد. در این روز بازار تعطیل است و همه‌ی مغازه‌ها پرچم سیاه بر سر در خود نصب کرده‌اند. در روز عاشورا تمام شهر خاک و گل عزا بر سر می‌کند و گرد و غبار ماتم بر چهره‌ شهر می‌نشیند.

عزاداران همه باهم سینه می‌زنند و می‌خوانند:
این بدن از کیست که سر ندارد عزیز زهرا است کفن ندارد
عزاداران ابتدا به‌صورت نشسته و با یک دست سینه می‌زنند و زمانی که نوحه‌خوان می‌گوید «ای وای شهیدان به دشت کربلا»، همه به پا می‌خیزیند و به نوحه خوان جواب داده و در مقابل هم با دو دست سینه می‌زنند. این مراسم تا ظهر ادامه می‌یابد و با سنتی به نام «طوق اشگس» به پایان می‌رسد.

طوق نمادی از علم حضرت عباس (ع) است که در عزاداری‌های استان لرستان برافراشته می‌شود و سنت «علم برداری» یا «علم گردانی» نیز به اجرا درمی‌آید. علم را از چوبی به بلندی ۸ الی ۱۰ متر می‌سازند که از یک متر به بالای آن از چند حلقه‌ی متصل به چوب اصلی تشکیل می‌شود. دور این حلقه‌ها پارچه‌ای از جنس مخمل می‌بندند و بالا و انتهای آن قندیلی از نقره قرار می‌دهند و با نوارهای رنگی ریشه‌دار و آیینه‌های کوچک تزیین می‌کنند. دسته‌ای از عزاداران این علم را تا ظهر عاشورا حمل می‌کنند و هنگام ظهر به نشانه‌ افتادن علم حضرت ابوالفضل، قسمت‌های مختلف آن از هم جدا می‌شوند که در اصطلاح به این کار «طوق اشگس» می‌گویند. افتادن علم، غم شهادت علمدار کربلا را به یاد می‌آورد و آه و ناله‌ حضار بلند می‌شود.

مردم حاجتمند به این علم پارچه و نخ‌های سبز گره می‌زنند و به آن دخیل می‌بندند. با پایان یافتن این مراسم، دسته‌ها و هیئت‌های عزاداری به حسینیه‌ها و مساجد می‌روند تا خود را برای اقامه‌ نماز ظهر عاشورا آماده می‌کنند. در برخی از مناطق شهر نیز، نماز در مقابل تکیه‌ها و خیابان‌ها برگزار می‌شود. عزاداران برای اقامه نماز ظهر عاشورا به قبرستان معروف این شهر (قبرستان خضر) می‌روند و نماز ظهر عاشورا را به جا می‌آورند و بدین گونه مراسم سوگواری دهه محرم به پایان می‌رسد.
درشهر بروجرد صبح روز عاشورا و همزمان با طلوع آفتاب، دیگ‌های مسی را برای جوشاندن گل و آماده کردن «خه‌ره» در محل تجمع دسته‌های عزاداری آماده می‌کنند. عزاداران مقداری از این خه‌ره را به لباس، ریش، مو و گونه‌ خود می‌مالند. از ابتدای صبح عزاداران در کوچه‌ها و خیابان‌ها به سمت مجالس عزاداری می‌روند و سینه می‌زنند. در کتاب «تذکره حسین حزین» آمده است که بیشتر «گل گیرندگان» که به آن‌ها «خه‌ره گیر» می‌گویند، از پیرمردها و سالمندان هستند که در دسته‌های سینه‌زنی در جلوی هیئت قرار می‌گیرند و خه‌ره گیران از بی‌ریاترین سینه‌زنان هستند. در این کتاب آمده است.
این دسته اغلب پیرمردان و سالمندان بودند، روز عاشورا هر یک قطیف بسته از کمر تا پایین، سپس تمام بدن را گل گرفته حتی سر و صورت و ریش و گردن، همه با هم وارد مجلس می‌شوند در حالی که دست‌ها یک نواخت به‌ سر کوفته و پایین آورده به سینه خود می‌زدند.

سینه‌زنان نزدیک ظهر به حمام رفته و بعد از کمی سینه‌زنی، گل بدن خود را شسته و لباس‌های تمیز می‌پوشند.
آیین چهل منبر نیز از آیین‌هایی است که علاوه بر لرستان، در دیگر شهرهای ایران مانند گرگان و لاهیجان نیز برگزار می‌شود. این مراسم در تاسوعا برگزار می‌شود و در استان لرستان مختص بانوان است که با ذکر صلوات و اسما جلاله خود را برای برگزاری این آیین مذهبی آماده می‌کنند. زنان لرستان با فرزندان حضرت زهرا همنوا می‌شوند و حزن و اسارت و مصیبت صحرای کربلا را به نمایش می‌گذارند. این مراسم در بیشتر محله‌های قدیمی خرم آباد، به‌خصوص محله‌ی «باغ دختران» برگزار می‌شود.

مراسم به این صورت است که زنان و دختران شرکت‌کننده در آن، به یاد دختران و زنان سوگوار و اسیر دشت کربلا چهل منزل را طی می‌کنند. بیشتر زنان عزادار، این مراسم را از امامزاده زید ابن علی خرم آباد آغاز کرده، ۲ رکعت نماز می‌خوانند و سپس به سمت محله‌«باغ دختران» حرکت می‌کنند. شرکت ‌کنندگان در این مراسم، بعد از تعیین مسیر، با در دست داشتن ۴۰ شمع، در ۴۰ محفل عزای امام حسین به عزاداری می‌پردازند. این شمع‌ها در خانه‌هایی که درب آن‌ها باز است، روشن می‌شوند و به خانه‌هایی که شمع در آن‌ها روشن می‌شود، «منبر» می‌گویند.

زنان طول مسیر را با پای پیاده و در حالی که لباس سیاه پوشیده‌اند، طی می‌کنند و به احترام و بزرگی ماتم و عزای دشت کربلا با یکدیگر صحبت نمی‌کنند و فقط ذکر خدا و صلوات بر لب‌هایشان جاری است. در پایان این مراسم، زنان نقاب سیاه خود را برمی‌دارند و با برداشتن یک شمع یا یک حبه قند نیت می‌کنند و بعد از برآورده شدن حاجات خود، در سال بعد نذری خود را در محافل عزاداری امام حسین ادا می‌کنند.
مردم استان لرستان در ایام محرم هر کدام به نوعی ارادت خود را به امام حسین(ع) و مقوله عاشورا به اثبات می رسانند، به طوری که مرد و زن پیر و جوان در مراسمی که بیشتر با همان شیوه سنتی برگزار می‌شود، شرکت می کنند.
اگر صبح عاشورا در غم ابا عبدالله الحسین(ع) بر تن و سر کوچک و بزرگ لرستان خاک و گل غم نشسته است، معنایش معرفتی است که مردم این سامان از غبار غم عصر عاشورا کیمیاگری خاک عزای حسین کربلا(ع) دارند.
اگر گلابی نذر خاک و گل عزای حسین می شود. اگر هیزمی آتش عشق اباعبدالله(ع) را در دلهای عاشقانش افروخته می کند و اگر
.. همه و همه اصالت ریشه داری است که محرم و صفر در میان این مردم دارد و همان است که اسلام را زنده نگاه داشته است.
نویسنده:مهناز رحمانی