از قشلاق رانده و از ییلاق مانده

به گزارش خبرگزاری صداوسیمای استان سمنان، بی سابقه‌ترین خشکسالی فصلی با کاهش ۴۳ درصدی بلند مدت بارش‌ها و افت ۶۰ درصدی بارش‌های بهاری بلای جان دام‌های سبک عشایر در مسیر کوچ ییلاقی استان سمنان شده است.
این قصه از پاییز و زمستان ۹۹ با کاهش چشم گیر بارش‌ها در مناطق قشلاقی شروع شد و عشایر برای تامین خوراک دام در فصل زایش مجبور به تغذیه دستی شدند.
هزینه هنگفت تامین جو و علوفه طی ۴ ماه، بنیه مالی اکثر عشایر را تحت تاثیر گذاشت، اما این تمام ماجرا نبود؛
از اواخر زمستان گذشته و درست بعد از فصل زایش گوسفندان که دوره نیاز خوراکی دام‌های شیرده می‌رسد و اوایل سال جدید که بره‌های تازه متولد شده هم به ظرفیت چراگاهی کویر وارد می‌شوند، علاوه بر قطع بارش و افت منابع آبی در چاهها، باد‌های شدید نیز با از بین بردن سر شاخه‌های در حال گل دادن و رویش، تمام امید مالداران برای تغذیه احشام از طبیعت را از بین برد.

سرگردانی عشایر بین قشلاق و ییلاق
خاکی که از پشت لاستیک بلند می‌شد گویای این بود که ماه‌ها است که خاک کویر به خود باران ندیده، چهره آفتاب سوخته دامدار که نگران به سمت رمه اش نیم نگاهی هم دارد، گرد و خاکی است، مشتی خاک نشان می‌دهد و می‌گوید تمام سرمایه عشایر از بهار بی بر خاک است ...
ابراهیم ثانیان از عشایر ایل سنگسری است؛ او که سال هاست با گله‌های خود به همراه چوپانان مسیر قشلاق تا ییلاق را می‌پیماید می‌گوید: در سال‌های با بارش کافی فصل کوچ بهاره از اواخر اردیبهشت تا یک ماه ادامه دارد، ولی خشکسالی بی سابقه سبب شده منابع مرتعی کویر تمام شود و هزینه بالای تامین نهاده و ترس از بیماری و تلف شده احشام در گرمای زمین بی آب و علف قشلاق، عشایر کوچ رو را مجبور کرده گله‌ها را به مناطق میان بند در مسیر ییلاق منتقل کنند.
در این میان وجود دام محلی در مسیر کوچ عشایر، نظیر دامداران روستا‌های مناطق میان بند و ضرورت تعلیف گله‌های روستایی، باعث اختلاف نظر و برخورد‌های زیادی بین این دو گروه بر سر چراندن گله‌ها در میان بند شده، مسئولان حق تعلیف در میان بند‌ها را به دامداران غیر کوچ رو داده اند و در این میان عشایر سرگردان در مسیر انتقال به قشلاق اجازه ماندن بیش از یک هفته در هر منطقه را ندارند.

از کوچ سنتی تا کوچ مدرن
عشایر ایل سنگسر، طولانی‌ترین مسیر کوچ جهان را دارند، مسیری بیش از هزار کیلومتری که از مرز خراسان‌های رضوی و جنوبی در قشلاق آغاز می‌شود و تا مناطق بالا دستی استان‌های تهران و البرز و قزوین به ییلاق می‌رسد.
پدیده کوچ ماشینی که در ۲ دهه گذشته تا حدودی شکل گرفته و عشایر در بعضی مواقع به ضرورت دام را با خودرو‌های سنگین از قشلاق به ییلاق انتقال می‌دادند امسال بسیار فراگیر شده است.
غلامرضا ذوالفقاری از عشایری است که دام خود را با کامیون به ییلاق منتقل می‌کند، او می‌گوید: دام ضعیف توانایی پیمودن این مسیر طولانی را ندارد و عشایری که دام خود را به صورت سنتی به ییلاق منتقل می‌کنند، تلفات زریادی دارند.
وی می‌افزاید: در این میان بازار سیاه کرایه حمل تا ۱۰ برابر قیمت سال‌های گذشته هزینه جدیدی از جیب عشایر بر می‌دارد؛ با توجه به الزام قانونی کد دار بودند ناوگان انتقال احشام برای جلوگیری از قاچاق و سرقت هم موضوع انتقال ماشینی احشام، امسال قوز بالا قوز معرکه کوچ است.
محمود علایی از دیگر عشایر در مسیر کوچ از اینکه آبشخور‌های مناطق میان بند در مسیر گذر گله‌ها به دلیل ترافیک و ازدیاد احشام جوابگو نیست گلایه دارد.
او می‌گوید: کمبود تانکر‌های آبرسان با توجه به سخت گذر بودن برخی مسیر‌ها، تشنه ماندن گله‌ها، بیماری دام و در راه ماندن بره‌های تازه متولد شده و میش‌های نحیف را در پی دارد.
مدیرکل امور عشایری استان سمنان مشکلات عشایر و تعلیف دام آن‌ها را قبول دارد، با این حال می‌گوید: عشایر دام‌های خود را قبل از خرداد به ییلاق نبرند.
محمد سعیدی معتقد است: بخاطر خشکسالی و تاخیر در رویش گیاهان در مناطق ییلاقی، اگر دام زودهنگام وارد عرصه‌های ییلاقی شود بدون شک پوشش گیاهی آن منطقه که اکنون در مرحله جوانه‌زدن و سربرآوردن از خاک است آسیب می‌بیند.
جلوگیری از ورد عشایر به مناطق ییلاقی، یک تصمیم جدی است چرا که به گفته رئیس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، ورود پیش از موعد دام به عرصه‌های مرتعی ییلاقی استان منجر به برخورد قانونی با بهره‌برداران می‌شود.
سید ابوالفضل ولیئی می‌افزاید: زمان مجاز ورود دام به عرصه‌های مرتعی ییلاقی استان سمنان از خرداد ماه است و دامدارانی که پیش از موعد دام خود را وارد عرصه کنند مورد پیگرد قانونی قرار می‌گیرند.

عشایر مدارا کنند؛ آب و نهاده به آن‌ها می‌رسانیم
مدیرکل امور عشایری استان سمنان به عشایر نوید افزایش تانکر‌های آب رسان و اختصاص دو هزار و ۲۰۰ تن نهاده برای تغذیه دام‌ها را نیز می‌دهد.
سعیدی می‌گوید: روزانه ۵۱۰ لیتر آب به ایستگاه‌های نگهداری آب در مناطق قشلاقی و مسیر کوچ می‌رسانیم و تانکر‌های آب رسان را هم افزایش می‌دهیم تا مشکل تامین آب دام عشایر رفع شود.
او نگرانی و دغدغه دامداران عشایر را به حق می‌داند و می‌افزاید: با این حال ورود زود هنگام به ییلاق چاره راه نیست چرا که پوشش گیاهی آن منطقه هنوز آماده تعلیف نشده و چرای زود هنگام دام سبب ایجاد مشکل تغذیه‌ای برای دام‌ها در فصل تابستان می‌شود.
سعیدی درباره تامین خودرو برای کوچ ماشینی دام عشایر هم گفت: با همکاری اداره کل دامپزشکی استان سمنان، برای خودرو‌های بدون کد رهگیری و مجوز بهداشتی حمل بار، کد موقت انتقال احشام، یک ساعته صادر می‌شود تا عشایر برای انتقال دام مشکلی نداشته باشند.

دغدغه های جدی عشایر 
عشایر استان سمنان متشکل از سه هزار و ۱۸۱ خانوار (بیش از ۱۴ هزار و ۴۰۰ نفر جمعیت) شامل ۷۴ طایفه عشایری هستند.
این عشایر که هشت و ۲ دهم درصد جمعیت استان سمنان را تشکیل می‌دهند، بیش از یک میلیون و ۷۴ هزار رأس دام سبک و چهار هزار و ۷۰۰ رأس دام سنگین دارند و سالانه ۹ هزار و ۳۰۰ تن گوشت قرمز به ارزش بیش از سه هزار و ۶۰۰ میلیارد ریال تولید می‌کنند.
پخش تصاویر موبایلی از انبار خالی شرکت‌های تعاونی عشایر استان و درخواست‌های پیاپی عشایر برای افزایش سهمیه نهاده ها، جو و علوفه از یک سو و عضو نبودن بسیاری از دامداران استان در امور عشایر بدلیل منع قانونی و خرید از بازار آزاد، تابلوی تمام نمایی از کاهش کیفیت و کمیت تولید گوشت قرمز یکی از استان‌های عشایری کشور است.
پیامد این مشکلات روی آوردن دامداران و عشایر به اجاره کردن زمین‌های زراعی سبز گندم و جو مسیر کوچ برای سیر کردن گله است که کشاورزان نیز بعلت پایین بودن نرخ خرید تضمینی بجای منتظر ماندن تا فصل برداشت و، اما و اگر‌های فروش و دردسر‌های پرداخت، نقد امروز را به نسیه فردا ترجیح دادند و بخش وسیعی از مزارع استان زیر سم رمه‌های گرسنه چرانده شد!
افت کیفیت و کمیت گوشت و ناامیدی از به ثمر رسیدن گوسفندان و همچنین بروز بیماری‌های مختلف ناشی از تغذیه کنسانتره غیر مرغوب گسیل گله‌های دام به کشتارگاه‌ها بخصوص در نواحی شرقی استان سمنان را در پی داشته و بسیاری از عشایر و دامداران پول گوشت همین گله را برای پرداخت بدهکاری‌ها در مقابل تولید و پرورش دام مولد به جان خریده اند.
لزوم حمایت از قشر زحمتکش عشایر در چنین بحران‌هایی که در طول کمتر از ۸ ماه ارکان معیشت و اقتصاد آن‌ها به خطر می‌افتد با تصمیمات مقطعی و جبران موردی کمبود‌ها جایز نیست و بی شک قرار گرفتن در فهرست پیگیری‌های مدیریت بحران و درخواست و پیگیری اختصاص ویژه این بخش برای نجات عشایر از این مشکلات راهکار بلند مدت به نظر می‌رسد.
با اینکه در چند روز گذشته بارش باران کمی التهاب خشکسالی را کاهش داد، ولی با این حال بهار پر مسئله، آغاز تابستان سخت برای عشایر است چرا که با افزایش هزینه تمام شده و افت کیفیت گوشت و شیر دام، تولید و فرآوری هم پر خرج است و علاوه بر پیش بینی کاهش تولیدات عشایری از همین حالا زمزمه‌هایی در خصوص کمبود و قیمت بالای لبنیات در پاییز سال آینده به گوش می‌رسد.

نویسنده : آرزو کاشی