مسئله آب؛ از عزم دولت تا همراهی همگانی

یادداشت؛ هاشم امینی - مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب کشور

مسئله آب در ایران امروز به نقطه‌ای رسیده است که دیگر نمی‌توان آن را صرفاً یک چالش دوره‌ای یا مقطعی دانست. کاهش مستمر منابع تجدیدپذیر، تغییرات اقلیمی و افزایش تقاضا، شرایطی را رقم زده که مدیریت آب را به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های حکمرانی کشور تبدیل کرده است. عبور از تنش آبی، مستلزم نگاهی واقع‌بینانه به وضعیت موجود و اتخاذ راهکارهای اساسی، پایدار و مبتنی بر مشارکت همه ذی‌نفعان است.

در این میان، یکی از واقعیت‌های بنیادین، میزان و الگوی بارش‌ها در کشور است. متوسط بارش سالانه ایران به‌مراتب کمتر از میانگین جهانی بوده و در عین حال، همین میزان محدود نیز از توزیع مکانی و زمانی نامتوازن رنج می‌برد. بخش عمده‌ای از بارش‌ها در مناطق شمالی و غربی کشور و عمدتاً در بازه‌های زمانی کوتاه و گاه به‌صورت رگباری رخ می‌دهد، در حالی که مناطق پرجمعیت و پرمصرف، به‌ویژه پهنه جنوبی رشته‌کوه البرز و کلان‌شهر تهران، با کاهش محسوس بارش و افت منابع آب سطحی و زیرزمینی مواجه‌اند. این عدم تعادل، فشار مضاعفی بر سامانه‌های تأمین آب شهری وارد کرده و مدیریت پایدار منابع را با چالش‌های جدی همراه ساخته است.

در کنار محدودیت‌های طبیعی، سرانه بالای مصرف آب یکی دیگر از عوامل تشدیدکننده تنش آبی در کشور به‌شمار می‌رود. میزان مصرف در بسیاری از شهرهای ایران، به‌ویژه در بخش خانگی، فراتر از ظرفیت منابع موجود است. این در حالی است که تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد حتی در مناطق کم‌بارش نیز می‌توان با اصلاح الگوی مصرف، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و مدیریت تقاضا، سطح قابل قبولی از امنیت آبی را حفظ کرد. تداوم مصرف بالا، بدون توجه به واقعیت‌های اقلیمی، آینده منابع آبی کشور را با مخاطره جدی مواجه می‌کند.

در چنین شرایطی، تنوع‌بخشی به منابع تأمین آب به‌عنوان یکی از راهبردهای کلیدی در دستور کار قرار گرفته است. اتکای صرف به منابع آبی متعارف، به‌ویژه منابع زیرزمینی، نه‌تنها پایدار نیست، بلکه به افت شدید سطح آبخوان‌ها و بروز پدیده‌هایی همچون فرونشست زمین منجر شده است. از این‌رو، استفاده هدفمند و گسترده از پساب تصفیه‌شده به‌عنوان منبعی پایدار و قابل اتکا، جایگاه ویژه‌ای در سیاست‌های آبی کشور یافته است.

خوشبختانه امروز عزم جدی دولت و مجلس شورای اسلامی برای توسعه استفاده از پساب و جایگزینی آن با منابع آبی متعارف، به‌ویژه در بخش‌های صنعت، فضای سبز و خدمات شهری، شکل گرفته است. توسعه و ارتقای تصفیه‌خانه‌های فاضلاب، تکمیل شبکه‌های جمع‌آوری و بازچرخانی، و ایجاد مشوق‌های قانونی و اقتصادی برای مصرف‌کنندگان بزرگ، از جمله اقداماتی است که با هدف کاهش فشار بر منابع آب شرب و آب‌های زیرزمینی در حال پیگیری است. استفاده از پساب، نه‌تنها یک راهکار فنی، بلکه بخشی از گذار کشور به سمت اقتصاد چرخشی آب و مدیریت هوشمند منابع به‌شمار می‌رود.

در کنار این اقدامات، دولت پروژه‌های متعددی را برای مدیریت و کاهش تنش آبی شهرها اجرا کرده است؛ از توسعه منابع جدید تأمین آب و اجرای طرح‌های اضطراری گرفته تا بهسازی و هوشمندسازی شبکه‌های توزیع، کاهش هدررفت و ارتقای تاب‌آوری سامانه‌های آبرسانی. این اقدامات، هرچند ضروری و اثرگذارند، اما به‌تنهایی پاسخگوی تمامی ابعاد چالش آب نخواهند بود.

واقعیت آن است که آب، مسئله‌ای صرفاً دولتی نیست. مسئولیت جمعی شهروندان و سایر نهادهای مرتبط در مصرف بهینه، اصلاح رفتارهای روزمره، پرهیز از مصارف غیرضروری و همراهی با برنامه‌های مدیریت مصرف، نقشی تعیین‌کننده در موفقیت سیاست‌های آبی کشور دارد. هر لیتر آبی که صرفه‌جویی می‌شود، در مقیاس ملی به معنای افزایش تاب‌آوری و کاهش فشار بر منابع محدود کشور است.

عبور از تنش آبی، نیازمند هم‌افزایی سیاست‌گذاری هوشمند، سرمایه‌گذاری هدفمند، توسعه زیرساخت‌ها و مشارکت آگاهانه مردم است. آینده آب ایران در گرو تصمیم‌ها و رفتارهای امروز ماست؛ تصمیم‌هایی که اگر مبتنی بر واقعیت‌های اقلیمی، عقلانیت و مسئولیت‌پذیری جمعی باشد، می‌تواند مسیر پایداری و امنیت آبی کشور را هموار سازد.