نوسانات آب دریای خزر زیر ذره‌بین محققان دانشگاه تهران

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ پژوهش محققان دانشکدگان کشاورزی که در دشت‌های ساحلی کم‌ارتفاع محدوده تالاب گمیشان انجام شده، نشان می‌دهد که چگونه خاک مانند یک «بایگانی فعال»، آثار جابه‌جایی‌های خط ساحلی، تغییرات شوری و نوسانات آب‌های زیرزمینی را در دل خود حفظ کرده‌است.

اراضی ساحلی، حساس‌ترین حسگر‌های محیطی

دکتر احمد حیدری با اشاره به ویژگی‌های خاص منطقه مورد مطالعه اظهار داشت: «دشت‌های ساحلی جنوب‌شرقی خزر در محدوده گمیشان، مناطقی با پست‌وبلندی ۲۲- تا ۰ متر از سطح آب‌های آزاد با شیبی بسیار کم گسترش یافته‌اند. در چنین محیط‌هایی، حتی کوچک‌ترین تغییر در تراز پایه دریا، می‌تواند منجر به تغییرات گسترده در الگوی غرقابی، پیشروی شوری و رفتار آب‌های زیرزمینی شود».

وی افزود که تیم پژوهشی با بررسی ۱۵ پروفیل خاک تا عمق ۱۵۰ سانتی‌متر، و بیش از ۱۴۰ نمونه سطحی، موفق به شناسایی شواهدی شده است که نشان می‌دهد چگونه تغییرات اقلیمی و پیشروی و پس‌روی آب دریا شرایط محیطی منطقه را در توسعه خاک‌رخ‌های (Pedons) واقع در فواصل مختلف از خط ساحلی موجود تحت تأثیر قرار داده است.

خاک‌هایی با چندین شناسنامه؛ روایت لایه‌های مدفون

عضو هیأت علمی دانشگاه تهران در تشریح یافته‌های صحرایی گفت: «مشاهدات ما نشان داد که هرچند افق‌های خاک تکامل چندانی ندارند، اما در مقابل، لایه‌بندی‌های متناوب وجود افق‌ها و لایه‌های مدفون متعددی را نشان می‌دهد که با پیشوند‌های عددی (مانند ۲C تا ۴C) شناسایی شده‌اند. وجود لایه‌های حاوی صدف موجودات آبزی، و لایه‌های متناوب با لایه‌بندی ماسه‌ای-سیلتی، حکایت از تغییرات پیاپی در میزان انرژی محیط‌های رسوب‌گذاری مواد مادری خاک، در دوره-های متعدد پیشروی و پس‌روی دریا دارد».

حیدری تاکید کرد که داده‌های دانه‌بندی خاک نیز به خوبی تناوب میان رسوب‌گذاری‌های در محیط‌های آرام و نا آرام با وقایع رسوبی شدید (مانند طوفان‌ها یا طغیان‌ها) را تأیید می‌کند.

ردپای شوری و نوسانات آب زیرزمینی

در این پژوهش، از تکنولوژی پیشرفته XRF برای بررسی عناصر تشکیل دهنده خاک استفاده شده است که «تغییرات پله‌ای در غلظت عناصر با عمق خاک، نشان‌دهنده تفاوت در نوع و منشأ لایه‌های مختلف خاک است و نه تشکیل درجا. همچنین وجود عوارض میکرومورفولوژیک مانند تشکیل بلور‌های گچ و کربنات‌های ثانویه در کنار نشانه‌های «ردوکس» (اکسایش و کاهش)، گواهی بر چرخه‌های مکرر‌تر و خشک شدن خاک و نوسانات دائمی سطح آب زیرزمینی در پاسخ به تغییرات تراز دریای مازندران در اثر تغییرات اقلیمی دهه‌های اخیر و همچنین کاهش آب ورودی به دریا به دلیل احداث سد‌ها متعدد در کشور‌های حوزه دریای مازندران و انحراف آب رودخانه‌ها برای اهداف صنعتی و مصارف کشاورزی و شرب است».

افق‌های پیش‌رو؛ ضرورت تعیین سن مطلق

استاد دانشگاه تهران در پایان تاکید کرد که خاک‌های ساحلی جنوب‌شرقی خزر، بایگانی‌های چندژنتیکی (Polygenetic) هستند که جابه‌جایی خط ساحلی و سازماندهی مجدد هیدرولوژی منطقه را به دقت ثبت کرده‌اند.

وی با این حال اشاره کرد که برای پیوند دادن دقیق هر یک از این بسته‌های رسوبی به رویداد‌های تاریخی خاص در تراز دریای خزر، گام بعدی این پژوهش بر تعیین سن مطلق (Chronology) لایه‌ها متمرکز خواهد بود.